Ecenur YAVUZ
Botter Apartmanı, bugün hâlâ lüksün gösteriş değil, incelikte olduğunu hatırlatıyor
İstiklal Caddesi’nde yürürken başımızı kaldırıp Botter Apartmanı’na baktığımızda, bir binadan fazlasını görürüz. Kendini mimardan çok sanatçı olarak ifade eden 1901 yılında Raimondo d’Aronco tarafından terzi – modacı Jaen Botter için inşa edilen bu bina ilk moda evi, ilk ev asansörlü binası, ilk demir- çelik kullanılan Art Nouveau yapısı ve ilk defilelerin düzenlendiği tarihi hafızaya sahip olarak ziyaretçilerini karşılar.
Botter Apartmanında ayrıca bir dönemin, dünyaya kendini nasıl ifade etmek istediği de saklı. Osmanlı dönemi mimarisi denince akla ilk olarak camiler, külliyeler ve anıtsal yapılar gelse de imparatorluğun son yüzyılı estetik ve modernizmin ince bir şekilde buluştuğu ayrıcalıklı bir süreci temsil eder. Botter Apartmanı tam da bu kırılma anının mimari bir belgesidir. “Biz artık nasıl bir imparatorluğuz?” sorusuna verilmiş bir cevap olarak İstiklal’de halen boy göstermektedir.
Mustafa Kemal için bir yelek dikildiği söylenen bu yapı yalnızca estetik değil tarihsel olarak da semboliktir. Botter’in moda evi bir “terzi dükkânı” değil, dönemin lüks kültürünü kamusal alana taşıyan bir marka mekânıdır. Bugün Botter Apartmanı; sergi salonları, konferans odaları ve halka açık çalışma alanlarıyla yaşayan bir mekân.
Botter Apartmanı, Osmanlı’nın Batı’yla kurduğu kültürel ilişkinin mekânsal bir ifadesi
1800’lerin sonlarına doğru Osmanlı’da lüks anlayışı dönüşmeye ve görünür olmaya başladığı bir dönem. Topkapı Sarayı’nın zenginliği dışarıdan okunmaz; gösteriş içeride yaşanırdı. Lüks uzun süre saraya ait, kapalı ve iç mekâna dönük bir ihtişamdı. Ancak 1900’lerin başında bu durum değişir ve kent artık bir sahne haline gelir. Modernlik, Batı’yla kurulan ilişki ve görünür olmakla ilgilidir.
Pera ve Galata’da bankalar, pasajlar ve apartmanlar yükselir. Sanayi Devrimi’nin mekanik ve seri üretim estetiğine karşı doğan, savaş öncesi Avrupa’nın iyimserliğini, kent zarafetini ve sanatın gündelik hayata karışmasını temsil eden Art Nouveau akımı bina tasarımlarında kendini göstermeye başlar.
Aynı dönemde kent görünüşünün yanına moda anlayışı da değişmektedir Levanten ve Avrupalı terziler aktiftir. 1800’lerin başında başlayan kaftanlardan batılı erkek kıyafetleri giyimine geçiş Tanzimat sonrası oldukça yaygınlaşır. Diplomatik ve saray çevrelerinde erkekler frak, setre ve redingot giymeye başlar; bunun yanında merkezi devlet kimliğinin simgesi fes standartlaşır. Elit Osmanlı kadınları Paris modasını takip ediyordu, moda dergileri İstanbul’a geliyordu. Moda artık yalnızca estetik bir tercih değil, politik bir mesajdı. Batılı görünmek, çağdaş görünmek demekti. İşte tam bu noktada moda ile mimarlık bir imparatorluğun kendini nasıl temsil ettiğini gösterir.
Botter Apartmanı, Osmanlı’nın Batı’yla kurduğu kültürel ilişkinin mekânsal bir ifadesidir. Bir zanaatkâra, Pera’nın en görünür aksında modern bir moda evi kurma imkânı tanınması dönemin padişahının yalnızca ekonomik değil aynı zamanda sembolik bir jestidir.
İstanbul’da Art Nouveau Tarzında Tasarlanan İlk Mimari Örneklerden
Yapı,1901 yılında Mimar Raimondo d’Aronco tarafından II. Abdülhamid’in resmi saray terzisi ve modacı olan Jean Botter için tasarlanmış. İtalyan mimar 16 yıl boyunca İstanbul’da Osmanlı Sultanı II. Abdülhamid’in baş saray mimarı olarak görev yapmış. 1894’teki büyük deprem İstanbul’u yerle bir etmesinin ardından, yeniden yapılanma programı başladığında d’Aronco gibi bir mimara duyulan ihtiyaç daha da acil hale geldi. Bu 16 yıl, d’Aronco kariyerinin en verimli yılları oldu ve özgünlüğünün zirvesini temsil etti. Art Nouveau akımının önemli temsilcilerinden olan mimar İstanbul’daki pek çok yapısında kıvrımlı çizgiler, bitkisel motifler gibi Art Nouveau estetik elemanları yanı sıra kemerler, bezemeler, simetri gibi Osmanlı mimari öğelerini de kullandığı bir hibrit yaklaşıma sahip. Yıldız sarayı kompleksi binaları ve Karaköy Karakol binası İstanbul’daki diğer işleri arasında yer alır.
Botter Apartmanı, İstanbul’da Art Nouveau üslubunda tasarlanan ilk örneklerden biri olarak kabul edilir ve hem konut hem işyeri olarak işlev gören ilk bina. İstanbul’da asansörü olan erken apartmanlardan biri; Pera Palas’tan sonra asansörlü ikinci yapı olduğu ve inşasında çelik konstrüksiyon kullanıldığı biliniyor. Yapıya ait detaylı mimari çizimler günümüzde İtalya’daki Udine Kent Müzesi’nde sergileniyor. Zemin katta çift merdivenle çıkılan ve defile için kullanılan asma kat kısmı, 1960’ta apartmanın banka şubesine dönüşmesi sırasında kaldırıldığı için günümüze gelememi
Dar ve uzun bir arsa üzerine inşa edildiği için bitişik nizam olarak uzun bir yamuk dikdörtgen biçiminde. Bodrum katı ile birlikte toplam yedi katlı olarak yükselen yapı; yüksek tavanlı zemin katta moda evi, birinci katta atölye, üst katlarda ise Botter ailesi üyeleri için yaşam alanları bulunur.
Balkon Korkulukları Yapının Güçlü Karakterini Anlatıyor
Cadde üzerindeki geç dönem Osmanlı apartman tipolojisinin içinde yer alsa da cephe dili bakımından çevresindeki yapılardan belirgin şekilde ayrılır. Cephenin ana malzemesi doğal taş kaplama, zemin kat geniş vitrin camı, üst katlar bitkisel kabartmalar ve dekoratif elemanlar taş ve harç bazlı süsleme teknikleriyle oluşturulmuş. Kabartmalarda kadın figürleri, çiçek ve bitki motifleriyle kendini gösteriyor. İnce bir demir işçiliği ürünü balkon korkulukları yapının karakterini veren en güçlü elemanlardır. Girişin ana caddeden olduğu ortasında bir asansör olan merdiven boşluğu vardır. Katlardaki iç mekan düzeni ise cepheye bakan ana mekânlar, arka tarafta servis mekânları şeklindedir. İç mekânda ışıklıklarda yer alan vitraylar, dönemin estetik anlayışını destekliyor.
Yapının mimarisini daha yakından deneyimlemek isteyenler Ayşe Övür’ün “Botter Apartmanı” romanı okuyabilir. Roman gerçek mekânı kurgusal karakterlerle buluşturarak İstanbul’un mimari belleğini kişisel hikâyelerle harmanlar ve bu mekânı edebi bir katmanla yeniden okuma imkânı sunuyor.
Yazar Ferit Edgü Üçüncü Katı Ofis Olarak Kullandı
Dünya Savaşı’nın başlaması ile İstanbul’da modanın gücünü kaybetmesi üzerine Botter ailesi, apartmanı 1917 yılında Osmanlı vezirlerinden Nedim Paşa’nın oğlu Mahmut Nedim Bey’e satarak Paris’e taşındı. Bina yıllar içinde birçok el değiştirdi. Nedim Bey genç yaşta hayatını kaybedince eşi Zeynep (Ovayar) Hanım, alt katları çeşitli ticari kuruluşlar tarafından ofis olarak kullanılmak üzere kiraya verir. Bu dönemde yazar-şair Ferit Edgü, binanın üçüncü katını ofis ve konut olarak kullandı. Zeynep Hanım’ın ölümünden sonra ise bina sahipsiz kalarak Hazine’ye devroldu ve böylece bakımsızlığa terkedildi. 2007’de Zeynep Ovyar’ın yeğenleri binayı devraldı.
2023 Yılında Dönüşüm Başladı
Yakın dönemde mülk sahipleriyle yürütülen şeffaf ve katılımcı bir süreç sonucunda yapı İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından restore edilen Botter Apartmanı, 2023 yılında “Casa Botter Sanat ve Tasarım Merkezi” olarak yeniden açıldı. Restorasyon sürecinin koordinasyonunda İBB Genel Sekreter Yardımcısı Mahir Polat yer aldı. Yapının kimliğine sadık kalınarak gerçekleştirilen müdahale, geçmişin estetik hafızasını korurken yapıyı yeniden üretim alanına dönüştürdü. Birinci derecede korunması gereken kültür varlığı olarak tescillendi.
Bugün Botter Apartmanı’na bakmak, sadece zarif bir Art Nouveau cephesini görmek anlamına gelmiyor. Osmanlı’nın modernleşme arzusunu, Pera’nın kozmopolit ruhunu ve modanın mimariyle kurduğu eşsiz ilişkiyi de ifade ediyor. Saray terzisinin moda evi olarak doğan yapı, yıllar içinde farklı hikâyelere ev sahipliği yaptı; zaman zaman sessizliğe büründü, zaman zaman yeniden keşfedildi. Bugün Casa Botter Sanat ve Tasarım Merkezi olarak kapılarını yeniden açarken, geçmişin zarafetini çağdaş üretimle buluşturdu ve bize şunu hatırlattı: Lüks bazen en yüksek sesle değil, en incelikli detaylarda var olur.